Instrumenty
Maculelê
Maculelê jest częścią brazylijskiego folkloru i pozostaje silnie związane z capoeirą – jej grą w roda, instrumentami i śpiewem.
Jest to forma tańca z pałkami nazywanymi grimas. Wywodzi się ona głównie z Santo Amaro i Salvadoru, była uprawiana przez niewolników na plantacjach trzciny cukrowej. Jej pierwotnego pochodzenia dopatruje się w afrykańskich tańcach wojennych.
Istnieje wiele podań opowiadających o pochodzeniu maculelê. Wśród nich są historie o przedstawicielach Imperium Mali z zachodniej średniowiecznej Afryki, o wiosce Cucumbi/Cacumbi z północnej części Angoli powiązanych z ludami Bantu z dorzecza rzeki Kongo wyznających Candomblé de Caboclo oraz różnych grup etnicznych z Angoli wyznających Candomble Angola. Z drugiej strony mamy legendy o wojowniku o imieniu Maculelê. W różnych podaniach był zbiegłym niewolnikiem, bądź rdzennym wojownikiem, który pod nieobecność innych mężczyzn obronił wioskę przed wrogim plemieniem używając tylko dwóch kijów. Ostatnia hipoteza dotyczy samej nazwy maculelê: dwa afrykańskie plemiona Macua i Malê walczyły pałkami nazywanymi lelê i zgodnie z podaniami wojownik Malê powiedział: złapmy Macua na lelê.
Jedną z kluczowych postaci, dzięki której możemy trenować maculelê jest Mestre Popó z Santo Amaro. Jego nauczycielami byli starsi wyzwoleni już niewolnicy, guerreiros, którzy przez lata praktykowali maculelê. Po ich śmierci założył on Zespół Maculelê Santo Amaro Conjunto de Maculelê de Santo Amaro wraz ze swoimi synami i córkami oraz mieszkańcami Rua da Linha, aby ta dawna tradycja nie została zapomniana. Dzięki jego działalności w maculelê tchnięto nowego ducha, a rytm, precyzja, tempo obrotów i uderzeń pałek zostały doprecyzowane i odpowiadają uderzeniom bębnów.
Maculelê to walka i taniec – przeplatające się i łączące się ze sobą w nierozerwalną całość. Obserwując ten rytuał nie sposób rozróżnić co jest czym, a radość i strategia ukrywa techniki treningu pod pozorem zwykłej rozrywki i gry.
W roda de maculelê bateria składa się z trzech atabaques nazywanych rum, rumpi i lê, a także agogô i ganzá. Podobnie jak trzy berimbau w roda de capoeira współgrają ze sobą, rum i rumpi stanowią głównie o podstawowym rytmie, a lê wzbogaca rytm o wariacje muzyczne. Gra się głównie toque de maculelê, ale niekiedy bateria wprowadza także toque de barravento, szybszy, bardziej pierwotny, mający więcej powiązań z Candomblé rytm.
Guerreiros, którzy biorą udział w tradycyjnych pokazach zakładają słomiane spódniczki, np. z sizalu, na ciele malują plemienne, wojenne wzory. Pałki mają długość około 50–60 cm i oryginalnie były z drewna beriba, canzi, pitia, czasem były opalane. W późniejszym czasie syn Mestre Popó, Zezinho, dla większego efektu grimas zastąpił maczetami, w niektórych wcześniejszych podaniach przetrwały również przekłady o używaniu pochodni.
Obecnie maculelê stanowi wielkie widowisko dla obserwatorów, graczom przynosi radość i pozwala na więcej improwizacji niż w podstawowych technikach capoeira..
Kliknij i zobacz Maculelê na Silesia Capoeira Meeting 2025
Puxada de Rege
Puxada de Rege to kolejna tradycja związana z capoeirą, wywodząca się z miast portowych, gdzie wielu byłych niewolników było zmuszonych do pracy na morzu i w rybołówstwie. Wiąże się ona z legendą o rybaku Sereno, który wypłynął w morze, ale niestety nie powrócił. Wypływając nocą na morze w swojej jangada, pozostawił na lądzie małżonkę, która próbowała go zatrzymać. Mając złe przeczucia, czekała na plaży całą noc. Gdy inni rybacy wrócili nad ranem, wśród nich nie było jej męża, gdyż przypadkowo wypadł z łodzi, a jego ciało zaplątało się w sieci. Jego zrozpaczeni przyjaciele przenieśli go z plaży i dokonali rytualnego pochówku.
Puxada de Rege to taniec stworzony ku jego pamięci, akompaniują mu pieśni związane z modlitwami do bóstwa Iemanjá – bogini mórz w Candomblé, nazywanej także Rainha do Mar (Królowa Mórz) oraz Mãe Sereia (Matka Syrenka), a także do Nossa Senhora dos Navegantes (Matki Boskiej Żeglarzy), których treścią są prośby o obfity połów oraz bezpieczny powrót żeglarzy na ląd. Rytuałowi temu towarzyszą dwa lub trzy atabaques.
Ponieważ postęp technologii ułatwił i zmienił sposoby połowu ryb, obecnie Puxada de Rege przetrwała jako część folkloru brazylijskiego. Co roku, 2 lutego w Salvadorze, w dzielnicy Rio Vermelho w Casa de Iemanjá, czyli w Domu Iemanjá obchodzi się święto Iemanjá oraz Nossa Senhora dos Navegantes, gdzie rytuały są kultywowane nie tylko przez ich wyznawców, ale także osoby uczestniczące w wydarzeniu o charakterze kulturowym i folklorystycznym.
W capoeira Puxada de Rege istnieje jako forma przedstawienia teatralnego. Ma ono na celu pokazanie trudu pracy rybaków poprzez rytmiczne ruchy zarzucania i ciągnięcia sieci, zbierania ryb i ich transportu. Występują w białych spodniach z podwiniętymi ponad kostki nogawkami oraz słomkowe kapelusze z szerokim rondem. Najważniejszymi rekwizytami są sizalowa lina oraz sieci rybackie. Odtwarzane są w nim ruchy rybaków wyciągających sieci na plażę.
Kliknij i zobacz Puxada de Rege na Festival de Capoeira 2014
Candomblé
Każda kultura próbowała wytłumaczyć zjawiska, których nie rozumiała, rozwijając swoje wierzenia i kulty. W ten sposób rozwijały się na całym globie różne systemy i bóstwa: w starożytnej Grecji byli znani Zeus i Posejdon, w naszym regionie bóstwa słowiańskie, takie jak Peren czy Weles-Wołys, a wśród afrobrazylijskich niewolników rozwinęło się Candomblé.
Candomblé, podobnie jak capoeira, wykształciło się z wielu afrykańskich tradycji i nie ma jednego punktu początkowego. Kolebką Candomblé jest Bahia, proces formalizacji trwał w tym samym okresie, co zniesienie niewolnictwa w Brazylii w XIX wieku, chociaż ten system wierzeń istniał już setki lat wcześniej.
W tych wierzeniach zjawiska natury mają wymiar duchowy i boski, bóstwa nazywane są orixás. Mają one moc tworzenia i rządzenia światem, odpowiadają za zjawiska naturalne i niektóre aspekty życia. Wśród panteonu bóstw Candomblé znajdziemy Exu – pana początku i końca, Xangô – pana gromu, władzy i sprawiedliwości, czy Nanã – matkę innych bóstw, która uformowała człowieka. Najbardziej znanych jest około 20 orixás, chociaż mówi się, że istnieje ich kilkaset, mniej lub bardziej znanych, niektórzy zostali już całkowicie zapomniani.
W czasach gdy capoeira była zabroniona w przestrzeni publicznej, również religia kojarzona z niewolnikami była niepożądana. Jednocześnie katolicyzm był narzucany przez kolonialną administrację i Kościół, dlatego wiele bóstw Candomblé zostało powiązanych z postaciami katolickich świętych. Tym samym Iemanjá, patronka mórz i oceanów jest przedstawiana jako Matka Boska, Oxalá, który stworzył świat jest utożsamiany z Jezusem Chrystusem, Bogiem Ojcem i Duchem Świętym, a Iansã, pani wiatru, burzy i błyskawic identyfikowana jest ze Świętą Barbarą. Większość orixás ma swojego katolickiego odpowiednika, a ich dni w roku pokrywają się z dniami świątecznymi w kalendarzu katolickim. Ten synkretyzm, czyli połączenie różnych religii i systemów symbolicznych, pozwolił afrobrazylijskim praktykom religijnym przetrwać do dziś, a nawet rozwinąć się i zachęcić kolejnych wyznawców do uczestniczenia w tych tradycjach obecnie.
Nie można nie wspomnieć w tym miejscu o axé – boskiej sile życiowej, energii, pierwiastku życia. Słowo to ma bardzo wiele znaczeń: w kolejnych warstwach to: siła życiowa roślin i zwierząt, błogosławieństwo, pozdrowienie, władza, moc, przedmioty reprezentujące bóstwa, chryzma, mądrość i znajomość rytuałów religijnych, pochodzenie biologiczne i religijne, świątynia, a także synonim słowa „Amen”. Ta niejednoznaczność odnosi się do sacrum i profanum codziennego życia, a także do capoeira. Dla capoeiristas axé to energia, która powoduje, że roda ma moc, zgranie, harmonię i napędza się jeszcze bardziej.
Trenując capoeira nie ma obowiązku praktykować Candomblé. Co więcej, wiele grup capoeira oddaliło się, bądź miało od samego początku niewielki kontakt z tą religią. Znając i szanując te tradycje traktujemy je jako jeden z elementów, który wpłynął na powstanie capoeira, nie oznacza to jednak ingerencji w duchowość innych osób.